Bir imparatorluk nasıl çöker? Safevilerin son yüzyılı: “Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü”

VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY), Rudi Matthee’nin kaleme aldığı “Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü” adlı kitabı okurlarla buluşturuyor. Bu kapsamlı çalışma Safevi çöküşünü basit bir yozlaşma anlatısına indirgemeden, devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel kökleri olan gerilimler üzerinden yeniden kurguluyor. Böylece yalnızca Safevi hanedanının sonunu değil, İran tarihinin müteakip iki asrını belirleyecek krizler döneminin kökenlerini anlamak için de bir çerçeve sunuyor.  VakıfBank Kültür Yayınları’nın (VBKY) tarih kitaplığı, Rudi Matthee’nin kaleme aldığı, Aykut Mustak’ın dilimize çevirdiği “Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü” ile genişlemeye devam ediyor. Tarihçiler, Safevi İmparatorluğu’nun gerileme ve çöküşünü, imparatorluğun son asrındaki siyasî durgunluk, saraydaki yozlaşma ve ahlaki çözülmenin kaçınılmaz sonucu olarak değerlendiriyor. Rudi Matthee ise bu yerleşik anlatıya karşı çıkıyor. Ona göre Safevilerin gerilemesi ve çöküşü, doğrusal bir hikâyeden ziyade; coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik imkânlar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askerî-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin bir kriz anında köklü değişimlere yol açtığı karmaşık bir süreç olarak şekilleniyor. Safevi düzeni, merkezî ve yekpare bir yapıdan çok, sürekli müzakere edilen kırılgan ittifaklar ağı olarak varlık gösteriyor. Bu ağ, on yedinci yüzyılın sonlarına doğru siyasal birliği sürdürme kapasitesini kaybediyor ve imparatorluk parçalanmaya başlıyor. Sarayına kapanan ve giderek taşradan kopan şah; merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflaması, ordunun ihmal edilmesi, kısa vadeli para politikaları, hizipçilik ve yolsuzluk karşısında etkisiz kalan yönetimle birlikte, mevcut yapısal sorunların daha da derinleşmesine yol açıyor. Safevi İran’ı, sınırlarını Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunamayacak kadar zayıflamış bir askerî yapı ile krizi yönetmekte zorlanan bir merkezî idare arasında sıkışıp kalıyor. Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girmesi ise bu uzun birikimin dramatik sonucu olarak ortaya çıkıyor. “Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü”, Safevi çöküşünü basit bir yozlaşma anlatısına indirgemeden, devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel köklere sahip gerilimler üzerinden yeniden ele alıyor. Kitap, böylece yalnızca Safevi hanedanının sonunu değil, İran tarihinin sonraki iki asrını belirleyecek krizler döneminin kökenlerini anlamak için de kapsamlı bir çerçeve sunuyor.  Kitaptan: “Bu çalışma, Safevilerin çöküşünün nedenlerine dair geleneksel tarih yazı­nından öğeler barındırıyor. Açıkçası yeni kültürel fırsatlardan yararlanmak için Avrupa devletleri ve tüccarlarının İranlılardan daha donanımlı olduklarını inkâr etmek olanaksız. Son Safevi hükümdarlarının güç ve basiret timsali olmadıkları­na ya da tepedeki mollaların artan dar görüşlülük ve bağnazlıklarının İran’ın et­nik ve dinî dokusunda yırtılmalara veya sökülmelere neden olduğuna kuşku yok. Ancak ister Afgan veya Osmanlı ister Avrupalı olsun, bu yayın Safevi Devleti’nin yıkılışının dış güçlerinin oyunlarına bağlanabileceği fikrini reddediyor. “Ulusal” sınırların bugünkü hâliyle bulunmadığı zamanlarda ilkini “yabancı”dan saymak pek güç. Gılzey Afganları Safevi Devleti’nin kıyısında kalıyordu elbette. Isfahan’ın gözetimindeki diyarın çeperinde, merkezle haraç ilişkisi dâhilinde yaşıyorlardı. Milletin şehirli, Farsça konuşan, On İki İmam Şiiliğine inanan kesimleri dışındaki tüm nüfusu yabancı saymayacaksak Afganlar da yabancı sayılmazdı. Üstelik İran’a hücumları bana göre İran’ın zayıflığı için bir neden olmaktan çok sonuç idi. Sa­feviler devrinde İran’da faaliyet gösteren Avrupalılara gelince onları, yani Porte­kiz, Felemenkler ve İngilizleri 19. yüzyıl yayılmacılığı mümessilleriyle bir çuvala sokmak safi yanlış. 17. yüzyılda hiçbir Avrupa ülkesinin İran’da toprak talebi bu­lunmuyordu. Ayrıca ülkede çalışıp yaşayan Avrupalıların sayısı düzinelerle hesap edilecek kadar azdı. Arkalarında askerî güç olmaksızın Avrupalı diplomat, tüccar ve misyonerler şahın hüsnükabulüyle Safevi diyarında işlerini görüyorlardı. Göz açıp kapayıncaya ülkeden kapı dışarı edilebilirlerdi. Yabancıların en celallisi sa­yılabilecek Portekizliler bile, Safeviler Basra Körfezi’ni topraklarının parçası gör­mediğinden, yalnız Hürmüz’ü işgal edip denetimlerinde tutabiliyorlardı. Antik Çağ’dan beri Basra Körfezi kıyısında hak iddia eden ilk İran hükümdarı olan Şah Abbas, İngilizlerin denizden yardımıyla Portekizliler’i 1622’de zor kullanarak çıkardı. Son olarak, yabancı tacirlerin İran’ı talan etmeyip ülkenin uluslararası ticari rolünün arttırmasına yardım ederek, seçkinlerin tükettiği birçok metayı ithal ederek İran’da bolluk yarattığı söylenebilir.” Yazar Hakkında;  University of Delaware’da John and Dorothy Munroe Distinguished Professor of History unvanıyla görev yapmakta ve Orta Doğu tarihi dersleri vermektedir. Araştırmaları özellikle erken modern İran, Safeviler ve Basra Körfezi tarihi üzerinedir. Safevi İran’ında ticaret, iktisat, siyaset, gündelik hayat ve imparatorluk krizleri üzerine çalışmalarıyla sahanın önde gelen tarihçileri arasında yer alır. Başlıca eserleri arasında The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730 adlı kitabı, Safevi İran’ında ipek ticaretinin kamu maliyesi, dış ticaret ve siyasal yapı ile ilişkisini inceler. The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900 ise İran tarihinde keyif verici maddeler, tüketim kültürü ve toplumsal pratikler üzerine önemli bir çalışmadır. Matthee ayrıca The Safavid World başlıklı derlemenin editörüdür. Safevi ve Kaçar İranı üzerine çok sayıda makale yayımlamıştır. Association for the Study of Persianate Societies’in başkanlığını yürütmüş, çeşitli uluslararası kitap ödülleri kazanmıştır. KÜNYE Yayınevi: VBKY Kategori: Tarih Kitabın adı: Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü Yazar: Rudi Matthee Türkçesi: Aykut Mustak Proje Editörü: Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut Kapak Görseli ve Sayfa Uygulama: Faruk Özcan Son Okuma: Mehmet Selim Temel Sayfa sayısı: 376     Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı